Soft İlişkiler: Netlikten Kaçan Neslin Bağlanma Stratejileri

Son yıllarda “situationship” olarak adlandırılan ilişki biçimi, özellikle duygusal olarak yakın ama statü olarak belirsiz bağları tanımlamak için sıkça kullanılıyor. Bu ilişkilerde sohbet var, paylaşım var, hatta çoğu zaman sadakat beklentisi bile örtük olarak mevcut; ancak açık bir tanım yok. “Biz neyiz?” sorusu ya erteleniyor ya da bilinçli olarak gündeme getirilmiyor.

Tanım koymamak ilk etapta özgürlük hissi yaratır. Çünkü tanım, sorumluluk ve beklenti demektir. “Sevgiliyiz” demek; görünür olmak, hesap verebilir olmak ve karşı tarafın duygusal ihtiyaçlarını dikkate almak anlamına gelir. Beklenti ise potansiyel hayal kırıklığını beraberinde getirir. Bu nedenle belirsizlik, kırılma riskini minimize eden bir tampon alan gibi algılanır.

Ancak psikolojik açıdan bakıldığında belirsizlik uzun vadede güven değil, kaygı üretir. Netliğin olmadığı yerde zihin boşlukları varsayımla doldurur. “Benim için ne ifade ediyorum?”, “Yerim sabit mi?” gibi sorular içsel huzursuzluğu besler. Tanımsızlık kısa vadede koruyucu görünse de, uzun vadede duygusal güvenliği zayıflatabilir.

Birçok insan için netlik sadece bir “ilişki tanımı” değildir; aynı zamanda kaybetme ihtimalinin resmileşmesidir. Belirsizlikte her şey ihtimaldir. Ama ad koyulduğunda ilişki gerçek olur. Gerçek olan şey ise bitebilir. Bu yüzden bazı zihinler bilinçdışı olarak şu savunmayı geliştirir: “Ad koymazsak yıkılmam.”

“Ad koyarsak bozulur.”
“Ciddileşirse üzer.”
“Bağlanırsam özgürlüğüm gider.”

Bu cümleler çoğu zaman özgürlük savunusu gibi görünür; fakat altında bağlanma kırılganlığı yatabilir. Kaçınan bağlanma örüntüsünde kişi yakınlığı ister, fakat bağımlı görünmekten, kontrol kaybından ya da duygusal olarak incinmekten korkar. Bu yüzden ilişki hep kontrollü bir mesafede tutulur. Fazla yaklaşınca geri çekilme başlar. Mesafe artınca özlem devreye girer. Bu gelgit hali yoğunluk üretir, hatta tutku gibi hissedilebilir. Ancak bu yoğunluk güvenle karıştırılmamalıdır.

Yakınlık arttığında tetiklenen şey çoğu zaman partnerin davranışı değil, kişinin kendi savunma sistemidir. Çünkü bağlanmak demek savunmasız kalmak demektir. Ve savunmasızlık geçmişte incinmiş bir zihin için tehdit anlamına gelebilir.

Bu nedenle netlikten kaçış aslında ilişkiden değil, kırılma ihtimalinden kaçıştır. Fakat paradoks şudur: Sürekli mesafede tutulan bir bağ, zaten derinleşemez. Derinleşmeyen bağ ise kişinin en çok korktuğu şeyi üretir — güvensizlik.

Soft ilişkilerde en sık duyulan savunma cümlesi şudur:
“Ben özgür ruhluyum.”

Bu cümle kulağa güçlü gelir. Bağımsız, kimseye bağlı olmayan, kendi alanını koruyan biri imajı taşır. Fakat psikolojik açıdan özgürlük, bağ kurmamak değil; bağ kurabilme kapasitesine sahip olmaktır. Sürekli seçenekleri açık tutmak, çoğu zaman özgürlükten çok kaybetme korkusunun bir stratejisidir.

Alternatif kapıları kapatmamak ilk etapta güvenli hissettirebilir. “Yedek ihtimallerim var” düşüncesi kontrol hissi yaratır. Ancak bu kontrol, gerçek bir içsel güvene dayanmaz. Aksine, “ya yanlış kişiyi seçersem?” kaygısının dışa vurumudur. Sürekli ihtimal biriktirmek, derinleşmeyi ertelemek anlamına gelir. Derinleşmeyen bir bağ ise kişinin aslında en çok aradığı şeyi — aidiyet ve güven duygusunu — üretmez.

Gerçek özgürlük, birini seçtiğinde kaybolmamakla ilgilidir. Kendin olarak kalabilmek, sınırlarını koruyabilmek, ihtiyaçlarını ifade edebilmek… Bağlanmak kimliğini yitirmek değildir; sağlıklı bir bağda kimlik daha da netleşir. Fakat eğer kişinin geçmişinde kontrol kaybı, incinme ya da terk edilme deneyimi varsa, bağlanma bilinçdışı olarak “hapis” gibi algılanabilir.

Erich Fromm’un söylediği gibi:
“Sevgi bir duygu değil, bir karardır.”

Karar vermek risk almaktır. Risk almak ise kırılma ihtimalini kabul etmektir. Karar vermemek de bir karardır; fakat çoğu zaman cesaretten değil, korkudan beslenir. Çünkü bağlanmamak, incinmeme garantisi değildir — sadece derin sevilme ihtimalini de askıya alır.

Soft ilişkiler kısa vadede yoğunluk ve heyecan üretir. Belirsizlik, beynin ödül sistemini canlı tutar; her mesaj, her buluşma küçük bir sürpriz gibi hissedilir. Ancak bu dopamin temelli uyarılma hali sürdürülebilir değildir. Zamanla heyecanın yerini zihinsel yük almaya başlar.

Uzun vadede belirsizlik şu içsel döngüyü doğurabilir:
– Sürekli “Neyiz biz?” sorusu
– Seçilip seçilmediğini analiz etme
– Mesaj sürelerinden anlam çıkarma
– Küçük davranışları büyüterek yorumlama
– Kendini daha “değerli” göstermeye çalışma

Bu noktada ilişki bir bağ olmaktan çıkar, bir performansa dönüşür. Kişi sevilmek için değil, yeterli olmak için çabalamaya başlar. Özdeğer, karşı tarafın tutumuna bağlanır. Mesafe arttıkça kaygı artar; kaygı arttıkça daha çok tutunma davranışı görülür. Bu da karşı tarafı geri çekebilir. Böylece kaygı kendi korktuğu sonucu üretir.

Özellikle anksiyöz bağlanma eğilimi olan kişiler için belirsizlik sinir sistemini sürekli alarmda tutar. Netlik olmadığı sürece beyin tehdit algısını kapatamaz. “Yerim garanti mi?” sorusu cevap bulmadığında zihinsel ruminasyon başlar. Bu da hem özgüveni hem duygusal dengeyi aşındırır.

Netlik istemek fazla talepkâr olmak değildir. Netlik, psikolojik güvenlik ihtiyacıdır. İnsan zihni bağ kurmak için tasarlanmıştır; askıda kalmak için değil. Belirsizlik bir strateji olabilir, fakat güven değildir.

Ve bazen en sağlıklı cümle şudur: “Ne olduğumuzu bilmeye ihtiyacım var.”

Soft ilişkiden çıkış yolu karşı tarafı köşeye sıkıştırmak ya da ultimatom vermek değildir. Asıl mesele, kendi ihtiyacını fark etmek ve onu sahiplenebilmektir. Çünkü çoğu zaman insanlar netlik istemekten değil, netlik isteme hakkına sahip olmaktan çekinir. “Ya çok talepkâr görünürsem?”, “Ya onu kaçırırsam?” korkusu, kişiyi kendi ihtiyacını küçümsemeye iter.

Oysa netlik istemek bir baskı değil, bir sınırdır. Sınır ise özsaygının davranışa dönüşmüş halidir.

Şu sorular burada derinleşmek için önemli:
– Bu ilişki beni duygusal olarak besliyor mu, yoksa sürekli analiz yapmaya mı itiyor?
– Netlik istediğimde gerçekten karşı taraf mı rahatsız oluyor, yoksa ben reddedilme ihtimalinden mi korkuyorum?
– Belirsizliğe razı kalmam, sevdiğim için mi; yoksa yalnız kalmaktan korktuğum için mi?

Çoğu insan belirsizliği “sabır” ya da “olgunluk” zanneder. Oysa bazen bu, terk edilme korkusunun sessiz bir uzantısıdır. Kaybetmemek için susmak, kısa vadede ilişkiyi korur gibi görünür; uzun vadede kişinin kendini kaybetmesine yol açabilir.

Netlik cesaret ister. Çünkü netlik talep etmek şu riski kabul etmektir: Karşı taraf seninle aynı yerde olmayabilir. Fakat bu risk, askıda kalmanın kronik kaygısından daha sağlıklıdır. En azından gerçekliği bilmek, zihinsel belirsizlikten daha düzenleyicidir.

Bağlanmak zayıflık değildir. Bağlanmak, incinme ihtimaline rağmen seçebilme kapasitesidir. Gerçek olgunluk, ihtiyacı inkâr etmek değil; ihtiyacı dürüstçe ifade edebilmektir.

Ve bazen en dönüştürücü cümle şudur:
“Benim için netlik önemli. Aynı yerde miyiz?”

 

 

Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. New York: International Universities Press.
Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. New York: Basic Books.
Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524.
Levine, A., & Heller, R. (2010). Attached: The New Science of Adult Attachment and How It Can Help You Find—and Keep—Love. New York: TarcherPerigee.
Fromm, E. (1956). The Art of Loving. New York: Harper & Row.
Bauman, Z. (2003). Liquid Love: On the Frailty of Human Bonds. Cambridge: Polity Press.
Spielmann, S. S., MacDonald, G., & Wilson, A. E. (2009). On the rebound: Attachment anxiety and commitment uncertainty in close relationships. Journal of Social and Personal Relationships, 26(4), 513–528.
Knobloch, L. K., & Solomon, D. H. (1999). Measuring the sources and content of relational uncertainty. Communication Research, 26(3), 261–292.