Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)

Erişkin Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkat, odaklanma, yürütücü işlevler ve dürtü kontrolü alanlarında kalıcı güçlüklerle seyreden nörogelişimsel temelli bir psikiyatrik bozukluktur. Belirtiler çoğunlukla çocukluk döneminde başlar; ancak bazı bireylerde yetişkinlikte sorumlulukların artmasıyla daha görünür hale gelir.

DEHB, yalnızca “dikkatini toparlayamamak” ile sınırlı değildir. Planlama, organize olma, bir işe başlama ve onu sürdürebilme gibi günlük yaşam becerilerini etkileyebilir. Bu nedenle çoğu zaman kişinin isteği, bilgisi ya da kapasitesiyle uyuşmayan bir zorlanma olarak deneyimlenir.

Bu durum tembellik, isteksizlik ya da kişilik özelliği değildir. Nörobiyolojik temelli bir bozukluk olarak ele alınması, hem doğru değerlendirme hem de uygun destek açısından önemlidir.

Erişkin DEHB, beynin dikkat, dürtü kontrolü ve yürütücü işlevlerden sorumlu sistemleriyle ilişkilidir. Yürütücü işlevler; plan yapma, öncelik belirleme, başlama, sürdürme ve tamamlamayı kapsayan bilişsel süreçlerdir. Bu alanlardaki zorlanma, kişinin niyeti olmasına rağmen eyleme geçememesine yol açabilir.

Bu nedenle DEHB, “yeterince istememek” ya da “kendini zorlamamak” ile açıklanamaz. Kişi çoğu zaman elinden geleni yapar; ancak zihinsel organizasyon süreci beklenen şekilde çalışmaz. Bu durum, kişinin kendini sürekli olarak yetersiz hissetmesine neden olabilir.

Dağınık Zihinler kitabında da vurgulandığı gibi, dikkat eksikliği yalnızca davranışsal bir sorun olarak değil; beynin düzenleyici sistemlerinin yük altında kalmasıyla birlikte ele alınmalıdır. Bu bakış açısı, DEHB’yi ahlaki ya da kişisel bir kusur olmaktan çıkarıp klinik bir çerçeveye oturtur.

Erişkin DEHB belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bazı bireylerde dikkat eksikliği ön plandayken, bazılarında dürtüsellik ya da hiperaktivite daha baskın olabilir. Yetişkinlikte sık karşılaşılan belirtiler arasında şunlar yer alır:

            •           Bir işe başlamakta zorlanma ve sürekli erteleme

            •           Plan yapıp sürdürememe, yarım kalan işler

            •           Dikkatin kolay dağılması, zihinsel yorgunluk

            •           Unutkanlık, randevu veya teslim tarihi kaçırma

            •           Sabırsızlık, dürtüsel kararlar

            •           “Biliyorum ama yapamıyorum” hissi

Bu belirtiler tek tek ele alındığında herkesin zaman zaman yaşayabileceği durumlar gibi görünebilir. Ancak DEHB’de bu durumlar sürekli, tekrarlayıcı ve işlevselliği etkileyici bir örüntü oluşturur.

 

Erişkin DEHB’nin geç fark edilmesinin en önemli nedenlerinden biri, belirtilerin uzun süre kişilik özelliği olarak yorumlanmasıdır. “Dağınık”, “unutkan”, “erteleme alışkanlığı olan” gibi etiketler, altta yatan klinik durumu görünmez kılabilir.

Bazı bireyler çocuklukta akademik olarak yeterince zorlanmadıkları için dikkat çekmez; yetişkinlikte iş, ilişkiler ve sorumluluklar arttıkça zorlanmalar belirginleşir. Bazıları ise aşırı çaba ve telafi stratejileriyle belirtileri uzun süre gizleyebilir.

Bu süreçte kişi çoğu zaman kendini suçlar ve yaşadığı güçlüğü kişisel bir başarısızlık olarak algılar. Oysa geç fark edilmesi, bozukluğun var olmadığı anlamına gelmez; sadece yeterince anlaşılmadığını gösterir.

Erişkin DEHB, psikiyatrik bir bozukluk olduğu için tanı koyma yetkisi psikiyatri hekimlerine aittir. Tanı süreci; ayrıntılı klinik görüşme, belirtilerin süresi, çocukluk öyküsü ve günlük yaşam işlevselliğinin değerlendirilmesini içerir.

Değerlendirmede yalnızca mevcut belirtiler değil, bu belirtilerin kişinin yaşamını nasıl etkilediği ele alınır. Akademik, mesleki ve ilişkisel alanlar birlikte değerlendirilir; eşlik edebilecek diğer ruhsal durumlar göz önünde bulundurulur.

Psikologlar bu süreçte tanı koymaz; ancak değerlendirme, farkındalık, işlevsellik analizi ve destek sürecinin yapılandırılmasında önemli bir rol üstlenir. Amaç etiketlemek değil, yaşanan güçlüğü doğru yerden anlamaktır.

Erişkin DEHB ile yaşamak, çoğu zaman günlük yaşamı sürdürebilmek için fazladan zihinsel çaba gerektirir. Zaman yönetimi, sorumlulukları takip etme ve görevleri tamamlama gibi alanlarda yaşanan zorlanmalar; iş, ilişkiler ve öz bakım üzerinde belirgin etkiler yaratabilir.

Bu durum kişinin kendilik algısını olumsuz etkileyebilir ve “neden yapamıyorum?” sorusunun sıkça sorulmasına yol açabilir. Oysa yaşanan güçlük, kapasite eksikliğinden değil; beynin düzenleyici sistemlerindeki farklılıktan kaynaklanır.

Psikolojik destek; kişinin erteleme döngüsünü fark etmesine, günlük yaşamını daha işlevsel biçimde yapılandırmasına ve kendini suçlamadan ilerleyebilmesine yardımcı olmayı hedefler. Amaç DEHB’yi yok saymak değil; kişi için daha sürdürülebilir bir yaşam düzeni kurmaktır.

 

Not: Bu yazı tanı koyma amacı taşımaz; bilgilendirme ve farkındalık oluşturmak için hazırlanmıştır. Değerlendirme ve tanı süreci için bir uzmana başvurulması önemlidir.

Maté, G. (2019). Dağınık Zihinler: Dikkat Dağınıklığı ve Hayatın İçindeki İlişkileri. Hep Kitap.
Hallowell, E. M. & Ratey, J. J. (2018). Dikkat Eksikliği Bozukluğu. Pozitif Yayınları.
American Psychiatric Association – DSM-5 Tanı Kriterleri (özet yaklaşım, doğrudan alıntı yapılmamıştır).

Not: Bu içerik kitaplardan birebir alıntı içermez; kavramsal yaklaşımları temel alarak özgün şekilde oluşturulmuştur.