Deri Yolma Bozukluğu (Dermatillomania) Nedir? Sebepleri ve Tedavisi

Deri yolma bozukluğu nedir sorusunun bilimsel cevabı, DSM-5'te 'Ekskoriasyon Bozukluğu' (Excoriation Disorder) olarak geçer, ancak tıp dilinde Dermatillomania olarak da bilinir. Bu, kişinin derisini tekrar tekrar, kompulsif bir şekilde yolması, kaşıması, sıkması veya kazıması sonucunda doku hasarına yol açan bir Vücut Odaklı Tekrarlayıcı Davranış Bozukluğudur (BFRB).

Deri yolma, sadece bir 'kötü alışkanlık' değildir. Kişi, bu davranışları durdurmak için yoğun çaba gösterse de başarılı olamaz. Yolma genellikle yüz, kollar, eller veya tırnak etleri gibi kolay ulaşılan bölgelerde yoğunlaşır. Bu eylemin ardından büyük bir utanç, suçluluk ve pişmanlık duygusu gelir, bu da döngünün devam etmesine neden olur.

Deri yolma bozukluğu belirtileri, genellikle yara izleri ve enfeksiyonlar şeklinde kendini gösterir. Davranış, genellikle stres, kaygı veya can sıkıntısı gibi duygusal durumları düzenleme veya tetiklenen bir bölgedeki 'kusuru giderme' çabasıyla başlar.

• Tekrarlayıcı Yolma: Sivilce, yara kabuğu, pürüz veya sağlıklı deriyi tekrar tekrar yolma.
• Kontrol Kaybı: Yolma dürtüsüne karşı koyamama ve durdurma girişimlerinin başarısız olması.
• Gizleme Çabası: Oluşan hasarı makyaj, uzun kollu kıyafetler, bandajlar veya şapkalarla gizleme girişimi.
• Fiziksel Hasar: Açık yaralar, kanama, cilt enfeksiyonları, kalıcı yara izleri (skar), doku kalınlaşması ve ciddi vakalarda cerrahi müdahale gerektirecek hasarlar.

Deri yolma hastalığı sebepleri genellikle çok faktörlüdür. Bu bozukluk, Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) spektrumunda yer alır ve genellikle anksiyete, stres ve duygusal regülasyon sorunlarıyla ilişkilidir.

• Genetik Yatkınlık: Ailede OKB, Trikotillomani (saç yolma) veya başka BFRB öyküsü bulunması riski artırır.
• Duygusal Kaçış: Stres, öfke, can sıkıntısı, hayal kırıklığı gibi olumsuz duygularla başa çıkmak için bir 'kendini yatıştırma' mekanizması olarak kullanılması. Yolma eylemi, gerginliği geçici olarak azaltır.
• Kimyasal Dengesizlik: Beyindeki serotonin ve dopamin gibi nörotransmiterlerin düzenlenmesindeki bozukluklar.
• Mükemmeliyetçilik: Derideki küçük kusurlara (sivilce, leke) aşırı odaklanma ve bunları 'düzeltme' çabası.

Deri yolma bozukluğu testi olarak adlandırılan tek bir laboratuvar testi yoktur. Tanı, psikiyatrist veya psikolog tarafından klinik görüşme ve DSM-5 tanı kriterlerine göre konulur. Tanı, sadece davranışın görülmesi değil, aynı zamanda bu davranışın klinik olarak önemli bir sıkıntıya ve işlevsellikte bozulmaya yol açması şartına dayanır. Klinikte sıklıkla kullanılan araçlar şunlardır:

• Skin Picking Scale (Deri Yolma Ölçeği): Davranışın şiddetini, süresini ve yol açtığı hasarı ölçmek için kullanılan standart bir psikometrik araçtır.
• DSM-5 Kriterleri: Belirgin cilt lezyonlarına yol açan tekrarlayıcı yolma, durdurma girişimlerine rağmen başarısızlık, kaygı/sıkıntıya yol açma ve başka bir tıbbi veya psikiyatrik durumla açıklanamama kriterleri değerlendirilir.

Deri yolma hastalığı nasıl geçer sorusunun en etkili cevabı, Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ve özellikle de Alışkanlık Tersine Çevirme Eğitimi (Habit Reversal Training - HRT) yöntemidir. HRT, bu bozukluk için Altın Standart tedavi olarak kabul edilir:

• Alışkanlık Tersine Çevirme Eğitimi (HRT): Yolmaya karşı farkındalığı artırma, yolmanın gerçekleştiği zamanları ve tetikleyicileri (TV izlerken, çalışırken vb.) belirleme. Yolma dürtüsü geldiğinde, tırnakları sıkmak veya elleri yumruk yapmak gibi, deriye zarar vermeyen alternatif bir davranışla değiştirmeyi içerir.
• Uyaran Kontrolü: Yolmayı tetikleyen araçları veya ortamları (örneğin aynadan uzak durmak, loş ışık kullanmak) ortadan kaldırma.
• İlaç Tedavisi: Genellikle OKB spektrum bozukluklarında etkili olan SSRI grubu antidepresanlar (örneğin fluoksetin, sertralin) dürtüleri ve eşlik eden kaygıyı azaltmak için kullanılır.

Deri yolma bozukluğu eldiveni gibi fiziksel bariyerler ve uyaran kontrolü teknikleri, tedavi sürecini desteklemek için çok faydalıdır. Eldivenler, yolma dürtüsünün geldiği anlarda, özellikle gece uykusunda veya ellerin boş kaldığı durumlarda, mekanik bir engel oluşturur. Diğer pratik önlemler şunlardır:

• Bandaj ve Yama Kullanımı: Odaklanılan cilt bölgelerini küçük bandajlarla veya yara örtüleriyle kapatmak.
• El Oyuncakları (Fidget Toys): Eller meşgul olduğunda yolma eylemi zorlaşır. Stres topları, Fidget küpleri veya tespih gibi nesneler kullanmak.
• Yoğun Nemlendirici: Deriye kayganlık hissi veren nemlendiriciler uygulamak, yolma eylemini daha az tatmin edici hale getirebilir.

Çocuklarda deri yolma bozukluğu görüldüğünde ebeveyn yaklaşımı kritiktir. Çocuğu azarlamak veya cezalandırmak utanç duygusunu artırır ve davranışı gizlemesine yol açar. Ebeveynler şunlara odaklanmalıdır:

• Sakin Yaklaşım: Çocuğun bu davranışının bir 'kötülük' değil, kontrol edemediği bir tepki olduğunu anlamak.
• Alternatif Davranışları Öğretme: Çocuğa ellerini meşgul etme yollarını (resim yapma, hamurla oynama) öğretmek.
• Stres Yönetimi: Çocuğun kaygı düzeyini artıran durumları belirlemek ve bunları azaltmak için profesyonel destek almak.
• Uzman Yardımı: Bir an önce çocuk psikiyatristi veya klinik psikologdan destek almak, kronikleşmeyi önler.

Dermatillomania, BFRB (Vücut Odaklı Tekrarlayıcı Davranışlar) şemsiyesi altındaki birçok bozukluktan biridir. En yaygın eşlik eden BFRB'ler şunlardır:

• Trikotillomani (Saç Yolma Bozukluğu): Saçlarını, kirpiklerini veya kaşlarını koparma.
• Onychophagia (Tırnak Yeme Bozukluğu): Tırnakları ve tırnak etlerini aşırı derecede yeme.
• Morsicatio Buccarum (Yanak Isırma): Yanak, dudak veya dilin iç yüzeyini ısırma.

Bu davranışlar genellikle aynı psikolojik kökenden (kaygı ve gerginlik düzenleme) beslenir ve tedavileri benzer teknikleri (HRT ve BDT) içerir.

Deri yolma hastalığından nasıl kurtulurum diyenler için iyileşme, farkındalıkla başlar. İşte hemen uygulayabileceğiniz pratik adımlar:

• Tetikleyici Kayıtları: Bir defter tutarak ne zaman, nerede ve hangi duygu durumunda yolduğunuzu kaydedin. (Bu, HRT'nin ilk adımıdır.)
• Ortamı Değiştirin: Yolma eyleminin en çok olduğu yerleri (örneğin banyo aynası) loş ışıkla aydınlatın veya ayna kapatıcıları kullanın.
• Ellerinizi Meşgul Edin: Elleriniz boş kaldığında örgü örmek, bir stres topu sıkmak veya parmaklara oje sürmek gibi alternatif, zararsız eylemler uygulayın.
• Kendinize Merhamet Gösterin: Yolduktan sonra kendinizi suçlamak yerine, bu durumun bir bozukluk olduğunu kabul edin ve bir sonraki denemede daha başarılı olmak için odaklanın.

Deri yolma bozukluğu nedir sorusunun cevabı karmaşık olsa da, tedavi edilebilir olması umut vericidir. Dermatillomania tedavisi, doğru psikoterapi yöntemleri (özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi ve HRT) ve gerekli durumlarda ilaç desteği ile mümkündür. Deri yolma hastalığından nasıl kurtulurum arayışında olan herkes, profesyonel yardım alarak hem cilt sağlıklarını hem de kaybettikleri duygusal kontrolü geri kazanabilir. Bu davranışların kontrol altına alınması, utanç ve suçluluk döngüsünü kırarak daha sağlıklı bir yaşama kapı açacaktır.