Panik Atak Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Nasıl Geçer

Panik atak, beklenmedik ve yoğun korku veya rahatsızlık hissinin birkaç dakika içinde zirveye ulaştığı ani bir krizdir. Vücudun savaş-kaç tepkisinin yanlış alarm vermesi sonucu ortaya çıkar; gerçek bir tehlike olmadığı halde beyin sanki hayati bir tehlike varmış gibi tepki verir. Her 100 kişiden yaklaşık 11'i yaşamının bir noktasında panik atak deneyimler ve kadınlarda erkeklere göre iki kat daha sık görülür.

Panik atak hayatı tehdit eden bir durum değildir ancak yaşayan kişi için son derece korkutucudur. Kalp krizi geçirdiğini, kontrolünü kaybedeceğini veya öleceğini düşünebilir. Genellikle 10-20 dakika sürer, nadiren bir saatten uzun devam eder. Tek başına bir panik atak yaşamak panik bozukluğu anlamına gelmez.

Panik atak belirtileri hem fiziksel hem de psikolojik olarak son derece yoğundur. DSM-5'e göre tanı için en az dört belirtinin ani olarak ortaya çıkması gerekir: kalp çarpıntısı, terleme, titreme, nefes darlığı, boğulma hissi, göğüs ağrısı, bulantı, baş dönmesi, ateş basması veya titreme, uyuşma veya karıncalanma. Bu fiziksel belirtiler genellikle kalp krizi ile karıştırılır ve çoğu kişi ilk atak sırasında acil servise başvurur.

Psikolojik belirtiler arasında gerçekdışılık hissi (derealizasyon), kendinizden kopma hissi (depersonalizasyon), kontrolü kaybetme veya çıldırma korkusu ve ölüm korkusu yer alır. Özellikle ölüm korkusu o kadar yoğundur ki kişi gerçekten öleceğine inanır. Tüm bu belirtiler birkaç dakika içinde zirveye ulaşır ve 10-20 dakika içinde azalmaya başlar.

Gece panik atak belirtileri, uyku sırasında aniden uyanmanıza neden olan panik ataklardır. Panik atakların yüzde 30-50'si gece uyku sırasında ortaya çıkar. Genellikle derin uyku aşamasından geçiş sırasında meydana gelir ve kabus görmekten farklıdır; nedenini bilmeden aniden panikle uyanırsınız. Kalp çarpıntısı, nefes darlığı, terleme ve ölüm korkusuyla uyanmak son derece korkutucudur.

Gece panik ataklarının nedenleri tam olarak anlaşılmamıştır ancak hiperventilasyon, uyku apnesi, reflü ve hormonal değişikliklerle ilişkili olabilir. Stres, yorgunluk ve düzensiz uyku düzeni tetikleyici faktörlerdir. Uyku hijyenini iyileştirmek, yatmadan önce gevşeme teknikleri uygulamak ve yatak odasını güvenli bir ortam haline getirmek yardımcı olabilir.

Panik atak neden olur sorusunun cevabı karmaşıktır. Biyolojik faktörler önemli rol oynar; beynin korku merkezi olan amigdala'nın aşırı duyarlı olması, nörotransmitter dengesizlikleri (serotonin, norepinefrin, GABA) ve genetik yatkınlık (ailede panik bozukluğu varsa risk 3-5 kat artar) temel nedenlerdir. Psikolojik faktörler arasında kaygı duyarlılığı, katastrofik düşünme ve kontrol kaybı korkusu yer alır.

Stresli yaşam olayları, travmalar, kayıplar ve önemli yaşam değişiklikleri tetikleyici olabilir. Madde kullanımı (kafein, nikotin, alkol yoksunluğu), bazı tıbbi durumlar (tiroid bozuklukları, kalp rahatsızlıkları) ve öğrenilmiş tepkiler (bir kez panik atak yaşadıktan sonra tekrar yaşama korkusu) panik atakları tetikleyebilir.

Panik atak nasıl geçer sorusunun cevabı, kriz anında doğru teknikleri uygulamaktan geçer. İlk adım panik atağın tehlikeli olmadığını hatırlamaktır: Kalp krizi geçirmiyorsunuz, ölmüyorsunuz, bu geçici bir durumdur. Kendinize tekrarlayın: Bu sadece panik, tehlikeli değil, geçecek. Derin nefes alın; 4'e kadar sayarak burnunuzdan nefes alın, 2 saniye tutun, 6'ya kadar sayarak ağzınızdan verin. Hızlı ve sığ nefes almaktan kaçının çünkü bu hiperventilasyona yol açar.

5-4-3-2-1 tekniği ile şimdiki ana odaklanın: Etrafınızda 5 şey görün, 4 şey duyun, 3 şeye dokunun, 2 şey koklayın, 1 şey tadın. Kaçmayın, bulunduğunuz yerde kalın çünkü kaçmak korkuyu güçlendirir. Soğuk su içmek veya yüzünüze soğuk su çarpmak vagus sinirini uyararak sakinleşmenize yardımcı olabilir. Panik atak ortalama 10-20 dakika sürer ve kendiliğinden geçer.

Panik bozukluğu, tekrarlayan beklenmedik panik ataklar ve en az bir ay boyunca bir sonraki atak korkusuyla yaşamak olarak tanımlanır. Sürekli beklenti anksiyetesi yaşanır ve yaşam kalitesi ciddi şekilde düşer. Agorafobi, panik bozukluğunun yaklaşık üçte birinde eşlik eder; kaçışın zor olacağı yerlerden (kalabalık yerler, toplu taşıma, köprüler) korkma ve kaçınmadır.

Panik bozukluğu tedavi edilmezse kronikleşir ve depresyon, madde bağımlılığı riski artar. İyi haber şu ki oldukça tedavi edilebilir bir durumdur. Bilişsel Davranışçı Terapi ve ilaç tedavisi kombinasyonu, hastaların yüzde 70-90'ında belirgin iyileşme sağlar. Erken tanı ve tedavi, agorafobinin gelişmesini önleyebilir.

Panik atak tedavisi için en etkili yöntem Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)'dir. Bilişsel yeniden yapılandırma, katastrofik yorumları (kalp çarpıntısı kalp krizi anlamına gelir) gerçekçi düşüncelerle değiştirir. İnteroceptif maruz bırakma, panik ataklarla ilişkili fiziksel duyumlara kontrollü şekilde maruz kalarak bu duyumların tehlikeli olmadığını öğrenmeyi sağlar. Örneğin, kalp çarpıntısını deneyimlemek için yerinde koşarsınız.

In-vivo maruz bırakma, kaçındığınız durumlara kademeli olarak yüzleşmeyi içerir. Bir kaçınma hiyerarşisi oluşturulur ve en az korkutucu durumdan başlanır. Nefes eğitimi ve gevşeme teknikleri hiperventilasyonu önler ve anksiyeteyi azaltır. BDT genellikle 12-16 seans sürer ve uzun vadeli başarı oranı çok yüksektir.

Panik atak ilaçları, orta ve ağır panik bozukluğunda önemli bir tedavi seçeneğidir. SSRI'lar (sertralin, paroksetin, fluoksetin, essitalopram) birinci seçenek ilaçlardır. Panik ataklarının sıklığını ve şiddetini azaltır. Tam etki 4-6 hafta içinde görülür. SNRI'lar (venlafaksin) de etkilidir. Benzodiazepinler (alprazolam/Xanax, klonazepam/Rivotril) hızlı etki gösterir ancak bağımlılık riski nedeniyle kısa süreli kullanılmalıdır.

Vasoxen (paroksetin), Türkiye'de sık reçete edilen bir SSRI'dır. Beta-blokerler fiziksel belirtileri azaltabilir ancak paniğin bilişsel yönünü ele almaz. İlaç tedavisi en az 6-12 ay sürdürülmeli, ani kesilmemelidir. En iyi sonuçlar, ilaç tedavisi ve BDT kombinasyonuyla elde edilir.

İlk panik atak yaşadığınızda acil servise başvurmak normaldir; ciddi tıbbi durumları ekarte etmek gerekir. EKG ve kan testleri fiziksel bir sorun olmadığını gösterdiğinde panik atak tanısı düşünülür. Tekrarlayan panik ataklar için psikiyatrist veya klinik psikolog ile görüşmelisiniz. Psikiyatristler hem psikoterapi hem de ilaç tedavisi önerebilir, klinik psikologlar özellikle BDT gibi kanıta dayalı tedavileri uygular.

İlk olarak aile hekiminize de başvurabilirsiniz; genel değerlendirme yapar ve uygun uzmana yönlendirir. Tiroid bozuklukları, kalp rahatsızlıkları gibi durumları değerlendirmek için kardiyolog veya nörolog görüşmesi istenebilir. Hem fiziksel hem de psikolojik değerlendirme yapılması önemlidir.

Panik atak yaşayanların yorumları, durumun ne kadar yaygın ve yönetilebilir olduğunu gösterir. Erken müdahale kritiktir; panik atakları yok saymak yerine hemen yardım almak iyileşmeyi hızlandırır. Panik atak yaşamak utanılacak bir durum değildir. Destek sistemleri, aile, arkadaşlar ve destek grupları çok değerlidir. Benzer deneyimler yaşayan insanlarla konuşmak yalnız olmadığınızı hissettirir.

Yaşam tarzı değişiklikleri büyük fark yaratır: Düzenli egzersiz, kafein ve alkol tüketimini azaltmak, yeterli uyku, mindfulness ve meditasyon pratiği anksiyeteyi azaltır. Kaçınmaktan kaçının, korkunuzu yenmek için yüzleşmeniz gerekir. Her başarılı yüzleşme özgüveninizi artırır. İyileşme doğrusal değildir, sabırlı olun. Panik atak tedavi edilebilir ve çoğu kişi zamanla normal yaşamına dönebilir.